Türbülans dolu bir dönemden geçiyoruz. Sistem, en çok korktuğu şeyin, yani kitle mücadelelerinin ve sınıfsal taleplerin hedefinde. Paris’in banliyö liselerinden Madrid’in kiracı yürüyüşlerine, Roma’nın genel grevlerinden Katmandu ve Antananarivo’nun hükümet devirten gençlik ayaklanmalarına, ABD’de sınıfsal gündemli kampanyaların etkisiyle Trump’a seçim kaybettiren kitle canlanışına uzanan bir dalga dünyayı dolaşıyor. Gençliğin bu isyankâr ruhu dünyada ilham verici bir ivme yakalamışken 25 Kasım’a giriyoruz.
Dünyanın her yerinde kadınlar düzenle ciddi bir uyumsuzluk içinde. Bu uyumsuzluk bir ruh hali değil, maddi bir dönüşümün ürünü. Kadınlar daha fazla okuyor, daha fazla çalışıyor, bağımsız bir hayat kurma beklentisini büyütüyor; neoliberal kapitalizm ise tam da bu beklentinin altını oyan bir birikim modeliyle onları hem geleneksel rollere geri itiyor hem de o rolleri yaşanmaz kılıyor. Aşırı sağ iktidarlar bu çelişkiyi zorla aileyle, dinle, baskıyla kapatmaya çalışıyor; ama kapatamıyor. Çelişki sokağa taşıyor ve artık vücuda gelip itiraz kapasitesini geliştiriyor. Sorun, bu öfkenin nereye akacağı ve kimin önderliğinde örgütleneceği.
Kadınlar ve Düzen: Keskin Bir Uyumsuzluk
Kadınlar, özellikle de genç kadınlar, keskin bir sosyolojik dönüşümün hem öznesi hem de itirazı olan küresel bir dinamik yaratıyor. Bu dinamiğin ilk ayağı eğitim. Türkiye’de 25-34 yaş grubundaki kadınların yükseköğretim mezuniyet oranı 2025’te yüzde 50,3’e ulaştı: bu kuşakta artık her iki kadından biri üniversite mezunu. İkinci ayağı çalışma yaşamı. TÜİK verilerine göre yükseköğretim mezunu kadınların işgücüne katılım oranı yüzde 68,7; okuryazar olmayan kadınlarda bu oran yüzde 14,6’da kalıyor. Yani eğitim, kadını evden çıkaran en güçlü kaldıraç olarak çalışıyor. Üçüncü ayağı ise bunların doğal sonucu: geleneksel rollere sıkışmanın aşınması, kadınların kendi ayakları üzerinde bağımsız bir hayat kurma beklentisinin büyümesi.
Ama bu beklenti boşlukta büyümüyor. Neoliberalizm, kapitalizmin bizzat ihtiyaç duyduğu aile kurma ve çocuk bakımı gibi işlevleri de imkânsız hale getiriyor. Kreş yok, eşit ücret yok, güvenceli iş yok. Türkiye’de kadınların işgücüne katılım oranı yüzde 36,8 ile AB ortalaması olan yüzde 70,8’in çok gerisinde. Bakım sorumluluğu taşıyan kadınların işgücüne katılımı yüzde 37,8’de kalırken, bakım sorumluluğu olan erkeklerde bu oran yüzde 86. Aynı yük, kadını işten koparan, erkeği işe daha çok zincirleyen bir mekanizmaya dönüşüyor. Kadın bu tabloda bir tercihe zorlanıyor: ya çalışacak ya da çocuk sahibi olacak. Milyonlarca kadın ikincisini tercih ediyor. Hal böyleyken Türkiye’de toplam doğurganlık hızı 2025’te 1,42’ye düşerek tarihin en düşük düzeyini gördü; yükseköğretim mezunu annelerde bu oran 1,24. Erdoğan’a muhafazakâr ataklar yaptıran, patronlara “sömürülecek insan kaynağı tükeniyor” alarmı verdiren panik tam da bundan kaynaklanıyor.
Dönüşümün bir başka yüzü kentte yaşanıyor. Büyük şehirlerde yalnız yaşam yaygınlaşıyor; Erdoğan’ın kendi aktardığı verilere göre Türkiye’de tek kişilik hanelerin oranı yüzde 20,5’e ulaştı. Memleketten ve aileden uzakta hayat kurmak, komşuluk ve mahalle ilişkilerinin, dolayısıyla dayanışma ilişkilerinin çözülmesi anonim kalmayı ve bireysel özgürlükleri kolaylaştırıyor; ama yaşamsal sorunların çözümünden dayanışma ilişkileri çekildiğinde ortaya çıkan şey özgürlük değil, bireysellik pahasına her şeyden yoksun bırakılmış bir hayat oluyor. Kira, fatura, hastalık, işsizlik, yaşlı bir ebeveynin bakımı: birey olarak kadın, toplumsal birim olarak da çekirdek aile (o da yine kadının sırtında) her şeyle tek başına baş etmek zorunda. Neoliberal özgürlük vaadinin bedeli kamusal ve kolektif olanın bireyin sırtına yüklenmesinden başka bir şey olmadığı için, krizin derinleşmesi bu eğilimleri bir toplumsal bunalım düzeyine taşıyor; kadınların ideolojik karşı çıkışının toplumsal ve maddi temelleri de böylece güçleniyor.
Kadınların toplumsal konumundaki bu değişimle toplumsal gelenekler aynı hızda değişmedi. Türkiye’de yaşanan, dünyada da yaşanıyor. Japonya bunun en keskin örneklerinden: 2025’te Japon vatandaşlarından doğan bebek sayısı 671 bine düşerek 1899’dan bu yana en düşük düzeye geriledi, doğurganlık hızı 1,14’e indi, Tokyo’da ise 0,96’ya düşerek 1’in altına girdi. Düşüş, resmi projeksiyonlardan yaklaşık 15 yıl önde gidiyor. Kadınları hem tam zamanlı çalışan hem de evin ve çocuğun tek sorumlusu olarak gören bir toplum, kadınların ikisinden birini reddetmesiyle yüz yüze kalıyor. Benzer bir tablo Türkiye’de geleneksel dokusunu koruyan metropol mahallelerinde ve Anadolu şehirlerinde de yaşanıyor. 2017’de doğurganlığı 1,5’in altında olan il sayısı 4 iken 2025’te 59’a çıktı: dönüşüm artık yalnızca İstanbul’un, İzmir’in meselesi değil.
Bu dönüşümü yalnızca kadınlar yaşamıyor. Erkekler de “askere git, işe gir, evlen, aile geçindir” döngüsünde daha “işe gir” basamağında, ucuz emek ve geleceksizlik basamağında takılıyor. Evlilik yaşları erteleniyor: Türkiye’de ortalama ilk evlenme yaşı erkeklerde 28,5’e, kadınlarda 26’ya yükseldi. Bugün patronların ve Erdoğan’ın “yaşlanma sorunu” diye sunduğu tablonun altında bu çoklu dinamikler yatıyor.
Kapitalistler bu dönüşüme bir yaşlanma ve işgücü arzı sorunu olarak bakıyor. Ama bu dönüşümü yaşayan milyonlar açısından sorun başka: neoliberalizmin yıktığı beslenme, barınma ve bakım emeği gibi temel ihtiyaçların karşılanamaması krizi. Bu krizi aile içinde yaşamaktansa kendi başına ayakta kalmaya çalışmak, güvencesiz yaşamak ve çalışmak, hatta günübirlik ve geçici ilişkiler furyasına dahil olmak milyonlarca gencin “rasyonel” tercihi haline geliyor. Doğurganlık düşüşü bir ahlak çöküşü olarak “lanetlense” ve evlilik teşvikleri diye kadınlara daha esnek çalışma modelleri dayatılsa da, bunlar ikna edici değil. Toplumsal yeniden üretimin maliyetini tamamen aileye yıkan bir düzene karşı sessiz ama kitlesel bir ret var.
Aşırı Sağın Cevabı: Zorla Aile, Esnek Emek
Aşırı sağcı iktidarlar, sermayenin tutucu eğilimlerinin temsilcileri. Neoliberalizmin ve kapitalizmin bizzat yarattığı modern yapıları ve çelişkileri muhafazakâr bir yönelimle, hatta bunu dikte ederek aşmaya çalışıyorlar. Trump, 16 yıllık iktidarının ardından Nisan 2026’da koltuğunu kaybeden Orban ve Erdoğan bu eğilimi bir ideolojik inşaya, kalıcı bir toplumsal muhafazakârlık programına dönüştürerek toplumlara dayattılar. Aile kurumunu zorla güçlendirmeye çalışıyorlar; ama bu çaba ters tepiyor.
Neden ters teptiği, bu iktidarların sınıfsal programında belirginleşiyor: 2008 krizinin aşamadığı kârlılık krizine çözüm aramak için esnek çalışmayı, ideolojik muhafazakârlığı ve sermayenin kreş, bakım hizmetleri ve ucuz emek politikalarını daha da uçlaştırarak devam ettirdiler. Bir elleriyle kadını aileye çağırırken diğer elleriyle aileyi ayakta tutacak her şeyi, yani güvenceli işi, uygun konutu, kamusal bakımı yıktılar. Erdoğan 2025’i “Aile Yılı” ilan etti; TÜİK verilerine göre tam da bu yıl evlenme sayıları azalırken boşanmalar arttı. 2 Mayıs 2026’da Resmi Gazete’de yayımlanan genelgeyle 2026-2035 “Aile ve Nüfus On Yılı” ilan edildi ve tüm kamu politikalarının “aileyi koruyucu” ve “nüfusu artırıcı” bir yaklaşımla düzenlenmesi istendi. Kadın birey olarak değil, adeta bir kuluçka makinesi olarak tanımlandı. Peki, aileye bu kadar önem veren AKP, kendi çıkarları doğrultusunda bile olsa bunu gerçekleştirecek hangi somut adımları önerdi? Elbette kadınlara daha fazla sömürülme ve üstelik bunu anne olarak yapma politikası! Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın başlıca adımı, memurlara çocukları ilkokul çağına gelene kadar yarım zamanlı çalışma hakkı vermek oldu. Yani kreş yerine yarı zamanlı iş; kamusal bakım yerine yarı maaş ve yarı çalışma. Bu, tam olarak da kadınların reddettiği koşulları bir bumerang gibi geri döndürme paketi. Türkiye zaten kurumsal erken çocukluk bakım hizmetlerinden yararlanan çocuk sayısında OECD ve AB ülkeleri arasında en alt sırada yer alıyor. Kreşten söz etmek, patronlara maddi yük, kamu kaynağı ve kadının çocuk bakımı ile özdeşleştirilmiş toplumsal konumunun zayıflaması demek. Kreş tam da bu nedenle AKP’nin ve sermayenin en çok direndiği konulardan biri.
Aile adına yapılan bu propagandanın en korkunç çelişkisi ise evin içinde yaşanıyor. 2021-2025 arasında erkekler tarafından öldürülen kadınların her 10’undan yaklaşık 6’sı kendi evinde öldürüldü. “Aile Yılı” 2025’te 294 kadın katledildi, 297 kadının ölümü ise şüpheli olarak kayda geçti: Türkiye’de ilk kez şüpheli ölümler cinayetleri geçti. Üstelik yeni infaz düzenlemeleriyle birçok fail serbest bırakıldı ve cezasızlık derinleşti. Kadını aileye hapsetmek isteyen iktidar, kadını aile içinde öldüreni ise yargısıyla sistematik olarak aklıyor. Bu iklim, kadının tüm kararlarını, bedenini, yaşamını kontrol etme hakkını kendinde gören anlayışın sürekli olarak desteklenmesi ve aklanması anlamına geliyor. Kadının özgürlüğünden nefret eden bu erkek tipolojisi cesaret alıyor, sistem bu erkeklerin sırtını sıvazlıyor.
2010’lar: Yeni Bir Kadın Hareketi
Aşırı sağın yükselmesine, kadına yönelik şiddetin küresel bir isyan konusu olmasına ve kadınların sistematik saldırılara maruz kalmasına karşı bir savunma hareketi olarak 2010’larda yeni bir kadın hareketi ortaya çıktı. Hareket, kadın cinayetlerine, cinsel şiddete ve bedenimiz üzerindeki tahakküme karşı milyonları sokağa döktü. Brezilya’da Bolsonaro’ya, ABD’de Trump’a, Polonya’da kürtaj yasağına, her yerde ücret eşitsizliğine karşı çok güçlü eylemler ortaya çıktı. Bu eylem dinamiğini, sosyalistlerin güçlü örgütlü etkisi altında en ileri düzeyde politize etmeyi başaran örnek Arjantin oldu. 2015’te bir kadın cinayetine duyulan öfkeyle başlayan Ni Una Menos dalgası, sosyalistlerin aktif rol oynadığı “yeşil dalga”ya dönüştü. Kürtajın neden bir sağlık sorunu olduğu ve neden bir kamusal politika olması gerektiği kitle seferberlikleriyle anlatıldı. Yoksul kadınların kurban verildiği kürtaj yasağına karşı sendikalar, kadın örgütleri, mahalleler sokaklara döküldü. Daha önce ret oyu veren Peronistlerin merkez ve sol kanadı bu kitle mücadelesinin basıncı altında Aralık 2020’de yasaya onay veren kanada geçti. Neticede kadınlar ücretsiz ve yasal kürtaj hakkını kazandı.
Türkiye’de de kadın hareketi bu yıllarda kitleselleşti. OHAL koşullarında, eylem yasaklarının ve gazın altında bile 8 Mart gece yürüyüşleri ve 25 Kasım eylemleri on binlerin katıldığı kitlesel eylemlere dönüştü. İstanbul Sözleşmesi’nden çıkış kararına karşı sokakları dolduran kadınlar, muhalefetin geri çekildiği yıllarda bile sesini kesmeyen az sayıdaki kesimden biri oldu. Ama bu hareket, bir önceki yazımızda tartıştığımız gibi, popüler ama iddiasız kaldığı ölçüde kazanımlarını korumakta zorlandı. Kadın sorununu sınıf mücadelesinden koparıp kimlik ve ayrıcalık tartışmalarına hapseden yaklaşımlar, hareketin emekçi kadınlarla bağını zayıflattı.
Yeni Bir Dönem: Sınıfsal Olan Nihayet Öne Çıkıyor
Şimdi başka bir döneme giriyoruz. Dünyanın her yerinde kitle mücadeleleri var ve gençlik bu mücadelelerin en başında. Temel konular yoksulluk, neoliberal yıkım, geleceksizlik, sağlıkta ve eğitimde yaşanan çöküş, barınma ve savaş. Sınıfsal olan nihayet öne çıkıyor; sol rüzgârlar esiyor. Ama bu dalga her yerde aynı biçimi almıyor ve farklar öğretici.
Önce Küresel Güney’e Z kuşağı ayaklanmaları damgasını vurdu. 2025’te en az 12 ülkede gençlik önderliğinde sürekli protesto kampanyaları yaşandı. Nepal’de yolsuzluğa ve sosyal medya yasağına karşı başlayan isyan Başbakan Oli’yi istifaya zorladı; altı ay sonraki seçimlerde gençlerin desteklediği parti kazandı ve 35 yaşındaki Balendra Shah başbakan oldu. Madagaskar’da gençler kronik su ve elektrik kesintilerine karşı sokağa çıktı, Fas’ta eğitim ve sağlıktaki eşitsizliklere isyan etti; Endonezya, Kenya, Peru, Filipinler zinciri izledi. Bu hareketler hükümet devirdi; ama örgütlü bir sınıf önderliği ve programı olmadığı yerde iktidar boşluğunu başkaları doldurdu. Madagaskar’da Rajoelina ordunun protestoculardan yana geçmesiyle ülkeden kaçtı ve iktidarı askerler aldı; Fas’ta ise ağır baskılar sonrası hareketin bugün “klinik ölüm” halinde olduğu söyleniyor. 9 Temmuz 2025’te Hindistan’da on merkezi sendikanın çağrısıyla, sendikaların açıklamasına göre 25 crore, yani 250 milyon işçi ve köylü Modi hükümetinin sendikaları bastıran çalışma yasalarına karşı genel greve katıldı.
Güçlü bir dalga ile Batı emperyalist merkezleri de sarsıntının çekimine girdi. İtalya’da Filistin’e destek, savaş ve silahlanma bütçelerine karşı mücadele, kamusal haklar mücadelesiyle birleşti. 3 Ekim 2025’te 100’ü aşkın kentte 2 milyonu aşkın kişi Gazze için genel grevle meydanlara çıktı. Onu Kasım ve Aralık 2025’te savaş ve kemer sıkma bütçesine karşı grevler, 18 Mayıs 2026’da silahlanma ve Gazze genel grevi, 30 Ekim 2026’da da çoğunluğu öğrenci ve işçilerden oluşan on binlerin hayat pahalılığı ve askeri harcamalara karşı grevi izledi. İspanya’da barınma krizi eylemlerin temel tetikleyicilerinden oldu ve bu nedenle sınıf mücadelesinin merkezine yerleşti. Turizme dayalı rant ekonomisinin kurbanı haline getirilen İspanya’da kiralar tavan yaptı: kiralık konutta oturanların yüzde 26,8’i 2025’te gelirinin yüzde 40’ından fazlasını kiraya ödedi; 3 Ekim 2026’da 50 civarında kentte yürüyüş yapıldı; Madrid’de düzenleyicilere göre 500 bin kişi yürüdü ve sendikalar genel grev çağrısı yapmaları için kitlelerin baskısı altına girdi. Fransa’da Eylül 2025’te kemer sıkma bütçesine karşı gençlik hareketinin itilimiyle sendikaları sokağa çıkmaya zorladı. Bir yıl sonra, Eylül-Ekim 2026’da öğretmen açığına, kalabalık sınıflara ve çürüyen okul binalarına karşı başlayan lise hareketi yaklaşık 1.800 liseyi etkiledi ve üniversitelere sıçradı. Paris bölgesinde gözaltına alınan 1.260 kişinin yüzde 86’sı reşit değildi. Hareket tüm Avrupa’da ortak sorunlara karşı mücadelenin fitilini ateşledi; mücadele seri şekilde yayıldı.
Ve son olarak “canavarın kalbinde” sol bir rüzgâr baş gösterdi. ABD’de dalga, sınıf gündemli konularla öne çıkan Amerika Demokratik Sosyalistleri (DSA) etrafında bir örgütlenme kanalı buldu. Zohran Mamdani New York belediye başkanlığı kampanyasını başlattığında yaklaşık 50 bin olan DSA üye sayısı iki yılda 126 bine çıktı. Kira dondurma, ücretsiz otobüs, kamusal kreş gibi gündelik yaşam taleplerini öne çıkaran Mamdani, çıkış anketlerine göre 18-29 yaş arası kadınların yüzde 84’ünün oyunu aldı. 3 Kasım 2026 ara seçimlerinde 18-29 yaş seçmenler Demokratlara yüzde 71’e 25 oranla yöneldi; bu yaş grubundaki kadınlarda oran yüzde 75. Gençler en önemli sorun olarak ekonomi ve işi, ardından sağlık hizmetlerini ve İran’la savaşı gösterdi.
Bu tablonun en istikrarlı eğilimi genç kadınların sola kayışı. ABD’de 18-29 yaş kadınların kendini liberal/solda tanımlama oranı yüzde 28’den 40’a sıçrarken aynı yaştaki erkeklerde yüzde 25’te kaldı. Almanya’da 2025 seçimlerinde 18-24 yaş kadınların yüzde 35’i Die Linke’ye oy verdi. Britanya’da 16-29 yaş kadınların yüzde 20’si kendini solcu olarak tanımlarken bu oran genç erkeklerde yüzde 13.
Gençler, içine doğdukları neoliberal sermaye birikim modelinin, uzun ömürleri boyunca katlanılmaz bir yoksulluk, ucuza çalışma, askeri tırmanışın bedelini ödeme ve savaş hazırlıkları anlamına geldiğini; bunu ancak hareketin durdurabileceğini fark etti. Kadınlar, sistemin dayattıklarıyla daha da derin çelişkilere sahip. LGBTİ+’lar da sisteme duydukları büyük öfkeyle sokaklarda, örgütleriyle birlikte yerini alıyor.
Türkiye’de genç kadınlar benzer bir dönüşümü, üstelik daha sıkıştırılmış koşullarda yaşıyor. Bir yanda cinsiyetçi eğitim, kadın cinayetleri, dinsel ve baskıcı dayatmalar, laikliğe yönelik saldırılar, kadına yönelik şiddeti ve failleri sistematik olarak aklayan bir AKP yargısı; öbür yanda eğitimli ama işsiz, çalışan ama yoksul bir kuşak. 2026’nın ilk çeyreğinde kadınlarda bütünleşik işsizlik oranı yüzde 30,7’ye çıktı. Kadınların yoksulluk oranı yüzde 18,9. Üniversite gençliği için İstanbul’da yurt fiyatları KYK bursunun 19 katına çıkmış durumda.
Dünyadaki mücadelelerin ilhamından korkan AKP ve MHP, gençliğin bir patlama yaşamasından büyük bir korku duyuyor. Mart 2025’te İmamoğlu’nun tutuklanmasıyla başlayan eylemlerde Bahçeli açıkça tehdit etmişti: “Şayet sokağa davet edilenlerin karşısına 15 Temmuz’da olduğu gibi başkaları dikilirse kaçınılmaz çatışma nasıl önlenecek?” Bir buçuk yıl sonra Fransa’da liseliler sokağa çıkınca, 13 Ekim 2026’daki grup toplantısını doğrudan gençlere seslenerek kapattı: “Gençlerimize de sesleniyorum; Fransa’ya heveslenmeyin! Batı emperyalizmine kapılmayın!” İktidarın Fransa’daki lise eylemlerinden nem kapması elbette temelsiz değil. Zira Saraçhane’de tetikleyici ve öncü kuvvet olan gençliğin enerjisi henüz bitmedi. Toplum Çalışmaları Enstitüsü’nün sahada yaptığı araştırmaya göre eylemcilerin yüzde 70,2’si 18-24 yaş aralığındaydı, yüzde 94,2’si 35 yaşın altındaydı. Gençlerin ekonomik geleceğe dair beklenti puanı 10 üzerinden yalnızca 1,79’du; yüzde 31,3’ü kendini toplumun en alt üç katmanında görüyordu ve yüzde 54,3’ü Türkiye’nin en önemli sorunu olarak “adalet”i gösteriyordu. Bu genç protestoda kalabalıklara akın akın karışan genç kadınlar, yaşadıkları tüm sorunlarla, AKP ile uzlaşması artık imkânsız bir kuşağın adeta temsilcisi.
İdeolojik Eksende Ne Durumdayız?
Kitle mücadeleleri sorusu kaçınılmaz olarak politik hat, politik program ve politik liderlik sorununu gündeme getiriyor. 1980’lerde yükselen kimlik hareketinin ve özelde de Türkiye’de ciddi bir ağırlığı olan radikal feminizmin kapsamlı bir eleştirisini “Popüler Ama İddiasız” yazımızda yapmıştık. Özetle söylediğimiz şuydu: Sınıf mücadelesinin gerilediği, Stalinizmin mirasının solu itibarsızlaştırdığı 1970’lerden itibaren feminizm kadın hareketinin hegemonik çerçevesi haline geldi. Patriarşi teorisi, Hartmann’dan Delphy’ye, erkekleri kadınlara karşı ortak çıkarı olan birleşik bir grup olarak kurguladı. Ayrıcalıklar teorisi ise erkekleri, beyazları, heteroseksüelleri doğuştan ezen kimlikler sayıp ortak mücadeleyi imkânsız kıldı.
Bugünkü hareket bu tartışmanın sonucunu sokakta, çıplak gözle görülebilir biçimde veriyor: ayrıcalıklar teorisi çöktü. Sınıf mücadelesinin geri yıllarında “ayrıcalıklı” gibi görünenlerin hiç de ayrıcalıklı olmadığı artık gün yüzüne çıkıyor. Gerçek ayrıcalıklı tek bir merkezin var olduğu ve onların da kapitalistler, oligarklar, patronlar ve burjuva iktidarlar olduğu kitlelerin bilincinde açığa çıkıyor. Silahlanma bütçesini yükselten İtalya’nın ilk kadın başbakanı Meloni ve sert militarist yaklaşımı, göçmen karşıtlığı ve Trump’ın övgüsüne nail olmasıyla öne çıkan Japonya’nın ilk kadın başbakanı Takaichi, “cam tavanı kırmak” gibi burjuva kelamların emekçi kadınlara hiçbir şey kazandırmadığını gösteriyor. Bunların yerine, ortak çıkarda birleşen ve bu nedenle dünyayı değiştirme kapasitesine sahip kitlelerin öne çıktığını büyük bir müjde olarak görüyoruz.
Sınıftan vazgeçenlerin ürettiği sınıf dışı kategoriler, sınıfın yerine ikame edilen “ezilenler ideolojisi” sol içinde epey popülerleşmişti ama nihayetinde kazanan sağ olmuştu. Kimlik kutuplaşmaları etrafında sağın güçlenişini tecrübe ettik; sol kimliklere çekildikçe işçi sınıfının kriz öfkesi cevapsız kaldı ve sağın manipülatif “dışlanmışın sesi” olma iddiası sağ popülizmi güçlendirdi; sağ, toplumu tam da bu kimlik hatları boyunca bölerek iktidar kurdu.
2024’te ABD’de genç erkekler sağa kayarken ve kimlik üzerine kurulu Demokrat kampanya genç erkekleri Trump’a kaybederken, kira, ulaşım ve kreş gibi gündelik sınıf talepleri üzerine kurulu Mamdani kampanyası bir yıl sonra 18-29 yaş erkeklerin yüzde 68’ini kazandı. Genç kadınlarla genç erkekler arasındaki fark 2024’teki 32 puandan 17 puana indi. Cinsiyet kutuplaşmasını dağıtan şey kimlik söylemi değil, ortak sınıf çıkarını görünür kılan bir programdı. İtalya’da Gazze için, İspanya’da konut için, Fransa’da okullar için kadını ve erkeğiyle milyonları aynı grevde buluşturan şey de bu.
Kadın mücadelesinin artık bu eksene, yani sosyalist eksene kayması gerekiyor. Genç kadınların öfkesi gerçek ve sola dönük; ama bu öfkenin örgütlenebilmesi için sınıfın yeniden merkeze alınması şart.
Alt Üst Oluş Dönemleri ve Kadınların Özgürlüğü
Dünyanın sokaklarında şimdi isyan ve özgürlük talepleri var. Eski dünya çatırdıyor; sistem onu elde silahla onarmaya hazırlanıyor. Çatırtıyı yıkıma çevirmek, ancak biz kolonlara asılırsak mümkün.
Sınıflar mücadelesinin sonucu iki şeyi birden belirleyecek. Birincisi, kreş, barınma, eşit ücret, nitelikli eğitim ve sağlık gibi kamusal hakların hangilerinin ve ne derece kazanılabileceği. İkincisi, yazının başında anlattığımız toplumsal dönüşümlerin ortaya çıkardığı çelişkilerden kadınların, daha eşit ve özgür bir yaşam kurmak için toplumu dönüştüren bir özneye dönüşüp dönüşemeyeceği.
1968 hareketi bu konuda ilham ve derslerle dolu. 68 öğrenci barikatlarıyla başladı ama tarihsel bir işçi hareketi olarak, milyonlarca işçinin fabrikaları işgal ettiği bir genel grevle zirvesine ulaştı. Eski dünyaya kökten bir karşı çıkış ve devrim fikri dünyayı kasıp kavuruyordu. Tüm toplumsal cinsiyet kalıpları, tüm tabular sorgulanıyordu. Sınıf mücadelesinin ortaya çıkardığı ileri bilinçli bir işçi sınıfı ve onun arasından yükselen kadın hareketi, izleyen yıllarda eşit ücret, doğum kontrolü, kürtaj, cinsel özgürlükler, cinsel farklılıklar ve kimlikler meselelerinde somut kazanımlar elde etti: İngiltere’de 1970 ve Fransa’da 1972’de eşit ücret yasası1, Fransa’da 1975’te kürtajın yasallaşması bu dalganın ürünleriydi. Tabii bunun en ileri versiyonunu Ekim devriminde kadın işçilerin iktidarı doğrudan ele geçirdiği Rusya’da yaşadık. İnsanlığın en ileri hak ve özgürlüğü tüm hâlâ ezilenler açısından da emekçiler açısından da hâlâ aşılmayı bekleyen bir zirve olmayı sürdürüyor.
Neden? Çünkü cinsel ezilme ilişkileri, sistemin ihtiyaçlarının üzerinde yükselir. Hatta bu yapılar geçmiş sınıflı toplumlardan devralınan gerici yapıların kapitalistlerin ihtiyaçları etrafında ayakta kalmasının bir sonucudur. Bugünkü aile sisteminin kurulması, kadının onun içine hapsedilerek gelecek işçi kuşaklarının bedavaya yetiştirilmesi sistemin doğrudan ihtiyacı. Bu aile sisteminin gerektirdiği heteroseksüel ilişki biçimi dışındaki tüm ilişkilerin anormal ilan edilmesi ve insanın çeşitliliğine savaş açılması yine kapitalist gericiliğin bir ürünü. Kadınların kontrol altına alınması için erkeklere yüklenen motivasyon ve misyon, şiddetin en köklü şekilde yer etmesinin zemini. Ama 1968 gibi sistemin sadece ezilenlerinin değil, ezme misyonu yüklenenlerin de devrimci enerji ile kuşatıldığı ve dolayısıyla sistemin topyekûn sorgulandığı dönemlerde ideolojik ikna mekanizmalarında gedikler açılır: sistem hegemonya krizine girer. Geri zamanlarda tek tek ve bireysel düzeyde yaşanan sorgulama, büyük toplumsal eylemler, kitle seferberlikleri, grevler ve barikatlar döneminde kitlesel bir sorgulamaya dönüşür. Kitleler bu özgürleştirici pratiklerde sömürüden, eşitsizliklerden, savaşlardan kurtuluşun ancak birlikte bir kurtuluşla mümkün olacağının ayırdına varır. Bu sorgulama, ancak kitlelerin açık bir sol, sosyalist önderliği varsa, somut bir bilince ve kazanıma dönüşür, kalıcılaşır. Yoksa Madagaskar’da olduğu gibi boşluğu ordu, Fas’ta olduğu gibi baskı doldurur. Avrupa’da da aşırı sağın bu güç boşluğuna oynayacağına hiç şüphe yok. Ancak şu an kitlelerin sarkacı sola çekilmiş durumda.
Şimdi yeni bir çağın kapısını açmanın imkânları önümüzde duruyor. O kapının ardına kadar açılması bir anda mümkün değil; ama kapı aralanıyor. Bunun ne kadar mümkün olacağını, örgütlü güçlerin ağırlıkları belirleyecek.
25 Kasım’da Sokaktayız
Özetle; kadınlar düzenle derin bir uyumsuzluk içinde, aşırı sağ bu uyumsuzluğu zorla aileyle bastıramadı, dünyanın dört bir yanında gençlik ve emekçiler sınıfsal taleplerle sokağa çıkıyor ve genç kadınlar bu dalganın en dinamik, en sola eğilimli kesimini oluşturuyor. Türkiye’de iktidar bu dalgadan korkuyor; korkusunu da her 25 Kasım’da Taksim’e kurduğu barikatlarla belli ediyor.
25 Kasım tek günlük bir anma değil. Mirabal Kardeşler’in diktatörlüğe karşı mücadele ederken devlet eliyle katledilmesinin mirası. Bu yıl 25 Kasım’da kadınlar sokağa çıkacak: eski düzenin kolonlarını çatırdatmaya. Kadın cinayetlerine, cezasızlığa, “Aile ve Nüfus On Yılı” adı altında bedenimize ve emeğimize dayatılan tahakküme karşı. Kreş, eşit ücret, insanca barınma ve güvenceli iş için. Savaş bütçelerine değil kamusal hizmetlere kaynak için. AKP’ye karşı daha örgütlü ve daha güçlü olmak, insanca, eşit, özgür ve şiddetsiz bir yaşam sürmek için.
Seni 25 Kasım’da sokaklarda olmaya çağırıyoruz. Yerin hazır ama yanına mutlaka birini al. Bize katıl.
Kaynakça
- Adnkronos, “Japan 2025 Births Hit Record Low of 671,000”, 3 Haziran 2026. https://english.adnkronos.com/2026/06/03/japan-2025-births-hit-record-low-of-671000-2/
- ISVD, “Japan’s 2025 Births at 671,000: A 15-Year Acceleration and the Marriage-Birth Paradox”. https://isvd.or.jp/en/columns/birthrate-2025-671k-acceleration
- İLKE Vakfı, 2025 raporu, yönetici özeti (PDF). https://ilke.org.tr/files/netstk/50/web/115/5350/dosyalar/tg2025_yonetici_ozeti.pdf
- KTAR (AP), “Sandwiches to socialism: How a DSA chapter in Austin is building political power”, 2026. https://ktar.com/?p=5915322
- AllSides, “Who supported Zohran Mamdani in his bid to run New York City? Here’s what exit polls show”, 6 Kasım 2025. https://www.allsides.com/news/2025-11-06-0800/elections-who-supported-zohran-mamdani-his-bid-run-new-york-city-heres-what-exit-polls-show
- The World Data, “Young Voters in US Midterm Elections 2026”. https://theworlddata.com/young-voters-in-us-midterm-elections/
- The National Desk, “Young voters help deliver Democratic wave, but their support may be fleeting”, Kasım 2026. https://thenationaldesk.com/news/americas-news-now/young-voters-help-deliver-democratic-wave-but-their-support-may-be-fleeting-midterm-elections-2026-congress-majority-economy-cost-of-living
- DCReport, ABD’de genç seçmenler arasındaki cinsiyet farkı üzerine yazı (Gallup verileri). https://www.dcreport.org/?p=33491
- Berliner Zeitung, “Junge Wut wählt Rot”. https://www.berliner-zeitung.de/article/warum-waehlen-junge-menschen-lieber-links-als-rechts-10019350
- The Week, “Gender politics: why young women are going Green”. https://theweek.com/politics/why-young-women-voting-green
- BETAM, “Çeyrekten Çeyreğe İşgücü Piyasası Görünümü: 2026-Ç1”, Mayıs 2026. https://betam.bahcesehir.edu.tr/wp-content/uploads/2026/05/CeyrektenCeyregeIsgucuPiyasasiGorunum2026C1.docx
- Derya Koca, “Popüler Ama İddiasız: Kadın Mücadelesinin İdeolojik Sorunları ve Pratik Yansımaları”, Sosyalist Gündem. https://sosyalistgundem.com/populer-ama-iddiasiz-kadin-mucadelesinin-ideolojik-sorunlari-ve-pratik-yansimalari-derya-koca/
- Güneş Gümüş, “Kimlik Politikaları Sağa Yarıyor”, Sosyalist Gündem. https://sosyalistgundem.com/kimlik-politikalari-saga-yariyor-gunes-gumus-2/
- Common Dreams, Mamdani çıkış anketleri üzerine haber, Kasım 2025. https://www.commondreams.org/news/mamdani-exit-polls
- Urban Legend News, “America’s most divided generation”, 13 Mart 2026. https://www.urbanlegendnews.org/news/2026/03/13/americas-most-divided-generation/
- Derya Koca, “Ekim Devrimi ve Kadın”, Sosyalist Gündem. https://sosyalistgundem.com/ekim-devrimi-ve-kadin-derya-koca/
- Dr. Grigory Batkis, “Rusya’da Cinsiyet Devrimi”, Sosyalist Gündem. https://sosyalistgundem.com/rusyada-cinsiyet-devrimi-dr-grigory-batkis/
- İki gerçek öykü için izleme önerisi: Eşit ücret mücadelesi veren işçi kadınların zaferi: Kadının Fendi (Made in Dagenham). Muhafazakâr Margaret Thatcher neoliberalizminin saldırısı altında gelişen Büyük Madenciler Grevi ve LGBTİ mücadelesinin gerçek dayanışma öyküsü: Pride (Onur) ↩︎
